Berlijnse Notities van Cees Nooteboom
Hoe ik erop ben gekomen, weet ik niet meer... Maar de Berlijnse notities lezen leek me ineens een must als je van Amsterdam naar Warsawa gaat rijden. Dan is Berlijn namelijk een logische stop. Dresden en Leipzig trouwens ook.
Vanaf 18 maart 1989 tot en met eind juni 1990 woonde Nooteboom in Berlijn. Eerst in West-Berlijn. Maar negen maanden later, op 9 november 1989, zou 'de muur vallen' en voor, tijdens en na schreef Nooteboom. Ik vond het fascinerend om na zoveel jaar te lezen. In die tijd zelf kwam ik net uit het ziekenhuis en drong het ternauwernood tot me door. Die schade heb ik nu een beetje ingehaald.
Het is niet zo dat je na het lezen van het boek (opnieuw) een chronologisch overzicht hebt van de gebeurtenissen. Dat heb ik op Duitslandweb gelezen. Nee, Nooteboom geeft schitterend de sfeer weer en het gevoel als de werkelijkheid van de ene dag de volgende dag al geschiedenis is, die zelfs meteen in een museum is te bezichtigen. Hij is ook een meester in het beschrijven van de vervreemding en hij slaagt er wat mij betreft aardig in om alles wat er gebeurt in de historische context van Duitsland te plaatsen, als land dat er eeuwen over heeft gedaan om één te worden. Hij zoekt naar verbindingen tussen het oude Duitsland - het land van Goethe, Kant, Schiller, Hegel, Wagner om maar eens wat te noemen - en het zich ontwikkelende Duitsland. Hij verdiept zich in het gevoel dat het moet geven dat 'de leer' van zoveel decennia ineens niet meer de juiste is.
"Voor het Stasi-gebouw, in de Normannenstrasse. Ik sta wat te turen vanaf de overkant van de straat. Het is stil. De ochtend na Pasen, het gebouw ligt breed en kwaad in het zonlicht. Een voorbijganger aan de overkant roept lachend: 'Hebben ze daar van jou ook nog wat liggen?'Nee, van mij hebben ze daar niets liggen. Omdat het stil is in die straat kan ik het me voorstellen, het verraad als geluid: de stemmen, vervormd door de telefoon, de aangiften, het gefluister over de buurman, de dokter, de dominee, het geritsel van de telex, de zachte mitrailleurs van de tikmachines, het zuigen van de computers, de woorden van een rapporteur die blijven hangen in een kamer. (...) Honderdduizenden mensen waren erbij betrokken, zou men al die stemmen tegelijk horen dan zou dat het geluid maken van een orkaan, maar dat is het hem juist, verraad klinkt zo niet, dat klinkt als stilte, als een duizendvoudig zwijgen, een ijl en ijselijk gefluister van namen en data dat bevriest in steeds groeiende archieven."
Het boek heeft me erg geraakt. Misschien omdat ik in mijn jeugd ook geloofde dat het communisme ons een nieuwe wereld zou brengen en het boek dus ook weergaf hoe mijn eigen muur is gevallen. Want het gaat niet om systemen, het zijn mensen die het verschil kunnen maken. Hoe dan ook, of je nu wel of niet in een rechte lijn oostwaarts gaat in je vakantie en Berlijn als tussenstop hebt: Berlijnse notities van Cees Nooteboom is nog steeds een indrukwekkend en ontroerend boek. En ga je ook? Dan is het goed om te bedenken dat het ooit allemaal niet zo makkelijk was.
"Nu sta ik daar waar alle plaatsen twee namen hebben. 'Oder' zeg ik tegen het vandaag zo blauwe water voor me. 'Odra'zegt de soldaat aan de andere kant van de brug. Neisse-Nysa, Lerida-Lleida, Mons-Bergen, de tegenspraak van twee woorden voor één plek, het gefluister van talen door elkaar heen die alle twee iets anders willen: daar zitten aanspraken en bloedige geschiedenissen in verborgen, heimwee en herinnering.(...)Ik neem een pad naar beneden, naar de rivier en kijk naar het dorp aan de overkant: Hohenkränig, Krajnik Górny. Ik ben een overkantreiziger, maar deze keer kan het niet, ik mag niet verder naar het oosten."
yvonnep
2 augustus 2005